Φραντς Σούμπερτ, τελευταίος από τους κλασικούς

(Λίχντελαλ, στη σημερινή Βιέννη, 1797 - Βιέννη 1828)

Αυστριακός συνθέτης που γεφύρωσε την κλασική με τη ρομαντική μουσική. Είναι κυρίως ονομαστός για τη μελωδία και την αρμονία των τραγουδιών του – ληντ, πληθ. λήντερ (ποίημα που τραγουδιέται από μία ή περισσότερες φωνές, με ή χωρίς τη συνοδεία οργανικής μουσικής και είναι ενσωματωμένο στην παράδοση των γερμανόφωνων χωρών).

Η δημοτικότητα των τραγουδιών  και της χορευτικής μουσικής ήταν τόσο μεγάλη στη Βιέννη, ώστε δημιουργήθηκαν ειδικές γιορτές αφιερωμένες στη μουσική του – «Οι σουμπερτιάδες»–, οι οποίες δίνονταν στα σπίτια πλουσίων εμπόρων και κρατικών υπαλλήλων.

Νίκος Σκαλκώτας - άνοιξε της πύλες της μουσικής για την Ελλάδα

(Χαλκίδα 1904 - Αθήνα 1949). Κορυφαίος Έλληνας συνθέτης, εκπρόσωπος της σύγχρονης μουσικής. Μαθητής του Κουρτ Βάιλ, του Φ. Γιάρναχ και του Ά. Σένμπεργκ στο Βερολίνο (1921-1933). Αξίζει να σημειωθεί ότι όταν γύρισε από το Βερολίνο στην Αθήνα τον Μάιο του 1933 για να ξεφύγει από την καταπίεση του ανερχόμενου ναζισμού, συνάντησε εδώ όχι μόνο έλλειψη αναγνώρισης, αλλά και εχθρότητα και καταπίεση από τους ιθύνοντες της μουσικής τότε, που εντούτοις γνώριζαν την αξία του και τον φθονούσαν. Η Ελλάδα κατά κανόνα τρώει τα αξιόλογα παιδιά της, αλλά εκείνος αδιαμαρτύρητα δέχθηκε μια τελευταία θέση βιολονίστα στην Κρατική Ορχήστρα Αθηνών (ήταν εκπληκτικός βιολονίστας).
Κλεισμένος σε έναν δικό του κόσμο σιωπής, όντας σίγουρος ότι κανείς δεν τον καταλάβαινε, μπόρεσε να αναπτύξει ένα εντελώς προσωπικό ύφος, διαμορφώνοντας ένα δικό του δωδεκάφθογγο σύστημα (1935-1949). Χρησιμοποίησε επίσης και σειραϊκά ελεύθερα συστήματα σύνθεσης (1938-1949), ενώ συνέθεσε επίσης τονικά ή τροπικά έργα (Τριάντα έξι ελληνικοί χοροί για ορχήστρα, 1934-1936, Κλασική συμφωνία, και επίσης σουίτες, κοντσέρτα, μπαλέτα και έργα μουσικής δωματίου.

«Ο πασατέμπος» και η ιστορία του

Ο Μανώλης Χιώτης συνέθεσε τον περίφημο «Πασατέμπο» σε ηλικία 25 ετών, το 1946, σε στίχους του θεατρικού συγγραφέα Γιώργου Γιαννακόπουλου, αδελφού του επίσης θεατρικού συγγραφέα και συνεργάτη του Αλ. Σακελλάριου, Χρήστου Γιαννακόπουλου. Το τραγούδι ερμήνευσε η Ιωάννα Γεωργακοπούλου συνοδεία του Στελλάκη Περπινιάδη και στην πρώτη εκτέλεση μπουζούκι παίζει ο ίδιος ο Χιώτης. Λίγο μετά μάλιστα βγαίνει και σε άλλη εταιρεία με ερμηνευτές τη Ρόζα Εσκενάζυ και τον Ζαχαρία Κασιμάτη. Οι μεταγενέστερες επανεκτελέσεις του τραγουδιού είναι εκατοντάδες, αν και μία είναι που ξεχωρίζει και αποτελεί μια διαφορετική προσέγγιση του κομματιού. Είναι η ηχογράφηση του 1961 στη συγκινητική ερμηνεία του Στράτου Παγιουμτζή και στα μπουζούκια δύο δεξιοτέχνες που έγραψαν τη δική τους σελίδα στο λαϊκό τραγούδι: τον Γιαννάκη Αγγέλου και τον Γιάννη Παλαιολόγου.

Ας δούμε, όμως, πώς εμπνεύσθηκε ο Γ. Γιαννακόπουλος τους στίχους του «Πασατέμπου» και μάλιστα με δικά του λόγια, από την εξαίρετη έκδοση «Αληθινές ιστορίες» που επιμελήθηκε και εξέδωσε το 2006 ο ακάματος ερευνητής και συγγραφέας Κώστας Χατζηδουλής. Διαβάζουμε λοιπόν από το «Εδώ Αθήναι» -αθηναϊκό περιοδικό ποικίλης ύλης- τον Ιανουάριο του 1948:

O bella ciao

Τραγουδήθηκε στη διάρκεια του αντιστασιακού αγώνα των Ιταλών εναντίον των ναζιστών φασιστών κατά τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο. Στον ένοπλο αγώνα έλαβαν μέρος όλα τα αντιφασιστικά κόμματα και τα μέλη τους στην Ιταλία: αναρχικοί, κομμουνιστές, σοσιαλιστές αλλά ενισχύθηκε και από μεγάλους σχηματισμούς ανταρτών που προξένησαν σοβαρές απώλειες στους ναζιστές φασίστες.
Ο στιχουργός είναι άγνωστος και η μουσική μπορεί να προέρχεται από ένα παλαιότερο λαϊκό τραγούδι. Προέκυψε όμως και μια νέα πηγή προέλευσης, μετά την ανακάλυψη το 2006 από τον Φάουστο Τζιοβανάρντι του δίσκου του "Klezmer - Yiddish swing music, στο οποίο περιλαμβάνεται η μελωδία "Koilen" που παίχτηκε το 1919 από τον Μίσκα Ζίγκανοφ.

Βόλφγκανγκ Αμαντέους Μότσαρτ - η μεγαλοφυΐα της μελωδίας

(Ζάλτσμπουργκ 1756 - Βιέννη 1791)
Ο Γερμανός αυτός συνθέτης θεωρείται από πολλούς ως η μεγαλύτερη ιδιοφυΐα όλων των εποχών. Ήταν ένας από τους τρεις ή τέσσερεις κορυφαίους παγκοσμίως συνθέτες της όπερας και κεντρική φυσιογνωμία της κλασικής σχολής της Βιέννης.
Με τον Μότσαρτ η δυτική μουσική φθάνει στην πλήρωσή της – αναζητά την καθαρότητα και την κομψότητα επιτυγχάνοντας το μεγαλείο. Η αγνή ομορφιά, η τελειότητα και το βάθος της μουσικής του γοητεύει και εκπλήττει τον ακροατή, γράφοντας με απίστευτη ευκολία σε κάθε μορφή –συμπεριλαμβανομένης και της χορευτικής μουσικής. Ωστόσο το μεγαλύτερο επίτευγμά του ήταν η σκιαγράφηση των χαρακτήρων της όπερας – ανθρώπινοι και ικανοί να αλλάζουν όσο εκτυλίσσεται η δράση του δράματος.
Έγραψε: όπερες, Η απαγωγή απ’ το σεράι, Οι γάμοι του Φίγκαρο, Ντον Τζοβάνι, Έτσι κάνουν όλες, Ο μαγεμένος αυλός κ.ά. Συμφωνίες, μεταξύ άλλων την 40ή σε σολ ελάσσονα και την 41η του Διός. Επίσης σονάτες, 27 κοντσέρτα για πιάνο, έργα μουσικής δωματίου και θρησκευτική μουσική, Ρέκβιεμ.

Κώστας Σκαρβέλης ή Παστουρμάς

Κωνσταντινούπολη 1880 - Αθήνα 8.4.1942)

Από πολύ μικρός ασχολήθηκε με τη μουσική. Μετά την ενηλικίωσή του, για να αποφύγει την κατάταξή του στον τουρκικό στρατό, φυγαδεύτηκε και εγκαταστάθηκε με άλλους συγγενείς του στην Αλεξάνδρεια της Αιγύπτου. Τουλάχιστον για μια εικοσαετία δεν υπάρχουν στοιχεία για το πού ήταν και με τι ασχολήθηκε. Βέβαιο είναι ότι δεν επανήλθε στην Κωνσταντινούπολη, ούτε σε άλλο μέρος της Τουρκίας. Στην Αθήνα πρέπει να εγκαταστάθηκε μεταξύ 1915 και 1920, επομένως δεν ανήκει στους πρόσφυγες της Μικρασιατικής Καταστροφής. Η κύρια εργασία του στην Αθήνα πριν από το 1922 ήταν ειδικός τεχνίτης στην κατασκευή υποδημάτων πολυτελείας.

Με την εγκατάσταση των Μικρασιατών στην Ελλάδα, ο Κώστας Σκαρβέλης ξαναβρήκε γνωστά πρόσωπα από τον χώρο των μουσικών και άρχισε αμέσως την επαγγελματική του καριέρα ως μουσικός. Από το 1923 ανέβηκε στο πάλκο ως κιθαρίστας και έπαιξε σε όλα τα γνωστά στέκια που δημιουργήθηκαν από τους Μικρασιάτες μουσικούς στην Αθήνα του Μεσοπολέμου: στον «Πουρούζη» στη Λ. Αλεξάνδρας, στου «Πικίνου» στο Θησείο, στο «Αραράτ» στην Λ. Αλεξάνδρας, στο «Απταιό» στο Φάληρο κ.α. Μαζί του ήταν, μεταξύ άλλων, ο Κώστας Τζοβένος, ο Μήτσος Αραπάκης, ο Κώστας Καρίπης, ο Αντώνης Νταλγκάς, ο Γιώργος Λαζαρίδης (ή Σπανός), ο Κώστας Ρούκουνας, ο Στελλάκης Περπινιάδης κ.ά.

1962: Μίκης και Μάνος δίπλα δίπλα

Από τα σημαντικότερα γεγονότα του 1962, πριν από ακριβώς μισό αιώνα, είναι το ανέβασμα των δύο περίφημων επιθεωρήσεων «Όμορφη πόλη» και «Οδός Ονείρων», σε μουσικές των Μίκη Θεοδωράκη και Μάνου Χατζιδάκι αντίστοιχα. Οι δύο αυτές παραστάσεις έδωσαν μια άλλη πνοή στο παραδοσιακό επιθεωρησιακό θέαμα και χάρισαν στην ελληνική μουσική ωραιότατα τραγούδια.

Στις 9 Ιουνίου 1962, στο θέατρο «Παρκ» της λεωφόρου Αλεξάνδρας, γίνεται η πρεμιέρα του έργου «Όμορφη πόλη» του Μποστ, με σκηνοθέτη τον Μιχάλη Κακογιάννη, σκηνογράφο τον Βασίλη Φωτόπουλο και χορογράφο τον Βαγγέλη Σειληνό. Τη μουσική έγραψε ο Μ. Θεοδωράκης, ο οποίος λόγω προβλημάτων υγείας σπανίως διηύθυνε την ορχήστρα του θεάτρου. Βασικοί τραγουδιστές ήταν ο Γρηγόρης Μπιθικώτσης και ο Γιάννης Βογιατζής. Αργότερα στην ίδια παράσταση τραγούδησαν ο Στέλιος Καζαντζίδης με τη Μαρινέλλα, ο Μανώλης Χιώτης και η Μαίρη Λίντα.